Glückstadt, een vroegmoderne veelhoekige radiale stad


Gluckstadt aan de Elbe

Ik land in de paraplu van de kwal, hier begint alles. Van bovenaf gezien heeft de kern van Glückstadt de vorm van een Medusa. Ontworpen als een veelhoekige radiale stad, volgt de stad aan de Elbe rond het marktplein de smaak van de 17e eeuw en produceert flatgebouwen als plakjes cake.

Het verrassende van een radiale weginrichting is dat je sneller op het startpunt komt dan je denkt. Het moet komen door de bocht in de zijstraten. Elders waren geplande steden dol op het produceren van dambordpatronen. Het heeft impact, maar op den duur wordt het vermoeiend. Bij Glückstadt zie ik een Medusa op de kaart. Wat zeker niet te wijten is aan mijn recente botsing met de veronderstelde vuurkwal, echt waar! Ze had mijn arm omhelsd, die ik tot diep in de nacht had gevoeld na het zwemmen. In Glückstadt zijn de straten die naar het water leiden langer en rechter tot licht gebogen. Ze lossen de parapluvorm op, net als die tentakels van een kwal.

Wat was er mis met Christian IV? Koning van Denemarken en Noorwegen en hertog van Sleeswijk en Holstein in de 17e eeuw. Hij had een visioen van een nieuwe stad midden in de woeste Elbemoerassen. Met stevige vestingwerken naar het noordoosten om de nieuwe stad te beschermen. Waar je vandaag door een weelderig park loopt.

Hij liet dijken en een sluis op het water bouwen, zodat het water alleen ging waar het moest gaan. Namelijk in de binnenhaven. Dit strekt zich gelukkig uit onder de Medusa-vorm in de stad. Geflankeerd door mooie gevels. Lykkestad moet concurreren met het opkomende Hamburg. Religieuze vluchtelingen uit Portugal en Nederland vestigden zich. Behalve dat de grotere schepen Hamburg bleven verkiezen, wat ook te wijten was aan de fysionomie van de Elbe met de Rhinplate voor Glückstadt.

In de haven

Mijn eerste weg leidt naar het water. Maakt niet uit waar. Ik volg dus een van de uitgestrekte tentakels, passeer de sluis en eindig bij de havenkop. Rechts pendelen de veerboten vrolijk over de Elbe naar Wischhafen in Nedersaksen. Daar wachtte ik geruime tijd met de goede oude Emilia bij even warme temperaturen om de laatste fuikvisser aan het werk te begeleiden daar aan de Wurster Noordzeekust. De Noordzee vormt met zijn ritme de Weser en Elbe, die ook de krabben in de vissersvallen wast.

Tegenover de Hafenkopf het dichte groen van de Rhinplate. Af en toe steekt een zeilboot de Elbe over, alleen de grote boten worden weggelaten. Hun bovenbouw gluurt vanachter de groene balk, alsof er een wolkenkrabber op wielen in beweging is, die langzaam zijn weg naar Hamburg baant.

De inwoners van Glückstadt gebruikten de haven om deel te nemen aan de walvisvangst. Later gingen zeilende houthakkers op jacht naar haring. Dit resulteert in een van hun specialiteiten van vandaag, Glückstädter Matjes. Hoewel de haring nu uit Noorwegen en Denemarken komt, vertrouwt een haringmaker in Glückstadt gelukkig op de traditionele manier van produceren. Alles met de hand. Zonder kunstmatige kleurstoffen en rijpingsmiddelen en zonder bewaarmiddelen.

Toevallig sta ik dan op het terras van een restaurant in de voorhaven, met uitzicht op de Elbe inbegrepen. Ik probeer «Matjesbolle», een speciaal, iets groter en erg lekker broodje met fijne filets, een zogenaamde huisvrouwensaus met augurken en gebakken uitjes. Dat gaat perfect samen. Ik loop langzaam terug, vind mijn weg via de binnenhaven naar Fleth. Er is een boekhandel met een tuin en een café. De ideale zomerse combinatie.

Zo goed dat ik — peinzend in de tuin zittend — de gedachte bij me opkomt: boekhandels moeten altijd een café hebben. Ideaal omlijst door hortensiastruiken onder de open lucht boven bakstenen muren die de soundtrack van de stad als van ver laten doordringen. Het culinaire aanbod hoeft niet groot te zijn. Het is belangrijk om meditatief effectieve schaduwplekken aan te bieden. Waar men eventueel een boek zou kunnen schrijven dat later in de boekhandel aan de tuin zou worden verkocht.

Langzame stad

Ondanks het kleine stadsformaat met ruim 10.000 inwoners, biedt Glückstadt een kleurrijk plaatje. En het biedt een beeld van verandering. van vernieuwing. Niet iedereen vindt alles leuk. Zo heeft de Fleth een strakke uitstraling. Het kanaal, dat ooit werd opgevuld, scheidt het scherm van Medusa van zijn tentakels en mocht in de jaren tachtig herleven. Een van de doelen van de laatste verbouwing was dat mensen zich onbelemmerd door de centrale Marktfleth konden bewegen en zich ook graag konden settelen. Maar een paar bomen en mooie banken alleen zijn niet genoeg voor het welzijn. Er zou een radicalere verandering nodig zijn geweest. Een zonder auto’s.

Glückstadt is duidelijk, Glückstadt zou dat qua stedenbouwkundige planning gelukt zijn. In de etalage van een toegewijde bakkerij hangt een historische foto waarop de Fleth veel groener, ronduit wild lijkt. Past dat niet bij Glückstadt met zijn ruime park? De stedelijke schoonheid uit de 17e eeuw met de bewaard gebleven gebouwen van het tijdperk, de stadskerk en het prachtige paleis verdient voldoende moderne schoonheid — zonder harde randen en verkeerslawaai.

U kunt tijden lezen die elkaar overlappen. Tijden die blijven, die identiteit creëren. En degenen die het minder doen. Glückstadt wordt in wezen gekenmerkt door de engheid van zijn eerste plan. De historische schoonheid was en is nog steeds in strijd met het gebruik naarmate het autoverkeer toenam. Wat niet meer actueel is. In ieder geval sinds het begin van de pandemie is een stedelijk idee voorbij dominantie op vier wielen gevestigd. Sindsdien maken steden als Parijs grote stappen naar een adequaat heden en toekomst, steden als Kopenhagen doen dat al een tijdje.

‘s Avonds zit ik aan de rand van het marktplein en ben getuige van een openlijke uitbarsting van het conflict. Een auto raast door een van de smalle eenrichtingsstraten en een voorbijganger roept een scheldwoord zo hard dat het over het hele plein galmt.

Glückstadt is ideaal om te fietsen of te wandelen. Een trage stad in hart en nieren.

Midden in de nacht hoor ik de zachtste van alle kerkklokken luiden. Het is niet groot, de stadskerk, het past in het stadsbeeld, dringt zich niet op, maakt deel uit van het geheel. De bel markeert de tijd die niet te regelen is terwijl de stad langzaam ontwaakt in zijn eigen ritme.

Tekst en foto’s: Elke Weiler

boekentip

De Deense architect en stedenbouwkundige Jan Gehl zet zich al decennia in voor het verbeteren van de leefbaarheid in stedelijke gebieden. Een van zijn boeken is dan ook getiteld ‘Cities for People’, inmiddels een standaardwerk voor geïnteresseerden.

Boekaanbeveling over het onderwerp stedenbouw

Source: https://meerblog.de/glueckstadt-elbe/


Exit mobile version